Η κριτική σκέψη ως η νέα δημιουργική διαδικασία στην εποχή του AI
Σκέψεις γύρω από την ενδεχόμενη εξάλειψη της δημιουργικότητας του ανθρώπου από την τεχνητή νοημοσύνη.
I. Το τι, όχι το πώς
Αυτός ο φόβος υπάρχει. Όμως η οπτική σου καθορίζει το πού πας όταν οδηγείς. Κι έτσι θα μιλήσω για μια οδό που βλέπω ότι ανοίγει.
Η δημιουργικότητα ίσως επέλθει σε ένα νέο επίπεδο, όπου τα όρια της φαντασίας σου θα είναι και το δημιούργημά σου, άμεσα. Ό,τι μπορείς να φανταστείς, θα μπορείς και να το δείξεις. Κι αυτό θα είναι το έργο σου.
Τότε θα εκτιμάς κάποιον από το βεληνεκές της φαντασίας του και από τη δυνατότητά του για κάτι το καινοτόμο. Όχι για το πώς το έκανε. Αλλά για το τι έκανε.
Συμβαίνει ήδη σε έναν βαθμό. Απλώς παραμένουμε να εκτιμάμε και τη διαδικασία — και δικαίως, γιατί για αιώνες η διαδικασία ήταν το μόνο ασφαλές τεκμήριο ότι κάποιος πραγματικά έκανε κάτι. Και όταν λέμε διαδικασία, εννοούμε μια οποιαδήποτε σειρά μεθοδικών ενεργειών ή φάσεων που ακολουθούνται για την επίτευξη ενός συγκεκριμένου αποτελέσματος.
«Τα όρια της φαντασίας σου θα είναι και το δημιούργημά σου, άμεσα. Ό,τι μπορείς να φανταστείς, θα μπορείς και να το δείξεις. Κι αυτό θα είναι το έργο σου.»
II. Έχουμε προηγούμενο
Η εφεύρεση της φωτογραφίας εκτόπισε τη ζωγραφική ως μέσο αποτύπωσης των ιστορικών γεγονότων. Για όποιον ζούσε τότε, αυτό ήταν το τέλος: το ένα μέσο έκανε σε δευτερόλεπτα ό,τι το άλλο έκανε σε μήνες, και το έκανε πιστότερα.
Όμως η ζωγραφική επιβίωσε. Και μάλιστα εμπλουτίστηκε με θεωρίες και ματιές που δεν φανταζόμασταν. Απαλλαγμένη από το χρέος της καταγραφής, πήγε εκεί όπου δεν θα πήγαινε ποτέ αν έπρεπε να συνεχίσει να είναι αξιόπιστη. Το μέσο δεν συρρικνώθηκε· επεκτάθηκε.
Στη φωτογραφία συνέβη το συμμετρικό. Στην αρχή φάνηκε ότι αρκεί η ματιά του φωτογράφου — ότι δεν χρειάζεται πια η ζωγραφική γνώση, το χέρι, τα χρόνια. Με την πορεία όμως είδαμε ότι και αυτή η ματιά απαιτεί μια εξειδίκευση, μια σπουδή, μια διαδικασία τόσο τεχνική όσο και καλλιτεχνική.
Δηλαδή: δεν καταργήθηκε η διαδικασία. Γεννήθηκε μια άλλη. Και μαζί της ένας νέος χώρος, όπου αποτυπώνουμε στιγμιαία κάθε μας φαντασίωση για έναν τόπο — κάτι που με τη ζωγραφική δεν το είχαμε. Μια καλή φωτογραφία την εκτιμάμε, και μας δίνει αισθητική ευχαρίστηση που δεν είναι δανεισμένη από κανένα άλλο μέσο.
Θεωρώ ότι σε ένα πλήθος πραγμάτων, με την τεχνητή νοημοσύνη θα συμβεί κάτι ανάλογο.
III. Η παρουσία της απουσίας
Η φωτογραφική μηχανή, όσο κι αν απλοποίησε, απαιτούσε πάντα κάτι αδιαπραγμάτευτο: κάποιος έπρεπε να έχει σταθεί κάπου. Σε έναν τόπο, σε μια ώρα, με ένα σώμα, περιμένοντας ένα φως. Η μηχανή αφαίρεσε το χέρι· δεν αφαίρεσε την παρουσία. Γι’ αυτό και μπόρεσε να γεννήσει καινούργια διαδικασία: της είχε απομείνει κάτι πάνω στο οποίο να χτίσει.
Η τεχνητή νοημοσύνη είναι το πρώτο μέσο που μπορεί να παραγάγει εν απουσία σου. Εσύ είσαι εκεί μόνο ως κριτής — κι αυτό μόνο αν το αποφασίσεις και αν δεν βαρεθείς.
Αν θέλουμε να μιλήσουμε σοβαρά για το τι διακυβεύεται, πρέπει πρώτα να το ονομάσουμε σωστά. Δεν κινδυνεύει η θεμελιώδης ποιότητα του έργου, καθώς τα νευρωνικά δίκτυα εκπαιδεύονται ακατάπαυστα. Κινδυνεύουμε από άνοια και από έλλειψη ενθουσιασμού για τη δημιουργία κάτι νέου. Η υπερπαραγωγή της τεχνητής νοημοσύνης μπορεί να μας κορέσει γρήγορα τη δημιουργική δίψα, καθώς εμείς δεν κάνουμε κάτι πέραν του να κρίνουμε — το οποίο είναι σημαντικό, αλλά όχι συναρπαστικό. Η δημιουργική διαδικασία του λάθους, του ρίσκου, είναι η περιπέτεια που ζητούν οι ψυχές μας για να είναι ζωντανές.
«Η υπερπαραγωγή της τεχνητής νοημοσύνης μπορεί να μας κορέσει γρήγορα τη δημιουργική δίψα.»
IV. Η διαδικασία ως θεραπεία
Κινδυνεύει κάτι άλλο, και το κρίμα είναι ακριβώς εκεί: το ταξίδι και η διαδικασία είναι, μέσω της τέχνης, θεραπεία.
Δεν φτιάχνουμε μόνο για να φτιάξουμε. Οι ώρες μπροστά σε κάτι που δεν βγαίνει, το λάθος που σε πηγαίνει κάπου αλλού, η επανάληψη που σιγά σιγά γίνεται κατανόηση — αυτά δεν είναι το κόστος του έργου. Είναι μέρος του κέρδους. Και είναι ένα κέρδος που το εισπράττει μόνο όποιος πέρασε από εκεί.
Μια θεραπεία δεν αντικαθίσταται από ένα καλύτερο αποτέλεσμα. Αν κάποιος μου δώσει έτοιμο αυτό που θα έφτιαχνα σε έξι μήνες, μου έδωσε το πράγμα και μου πήρε τους έξι μήνες. Ανάλογα με το τι ήταν αυτοί οι έξι μήνες για μένα, αυτό μπορεί να είναι δώρο ή αφαίρεση.
«Η επανάληψη που σιγά σιγά γίνεται κατανόηση — αυτά δεν είναι το κόστος του έργου. Είναι μέρος του κέρδους.»
V. Το διακύβευμα
Στη ζωγραφική και στη φωτογραφία, η νέα διαδικασία ήρθε σχεδόν μόνη της· το μέσο την απαιτούσε για να δουλέψει. Εδώ απαιτείται η κριτική σκέψη ως η νέα δημιουργική διαδικασία. Η τεχνητή νοημοσύνη λειτουργεί στο παρασκήνιο, αρκεί να την προστάξουμε. Κι είναι υπερπαραγωγική.
Αυτό που χρειαζόμαστε είναι η ανάπτυξη της κριτικής σκέψης ως δημιουργικής διαδικασίας.
Δεν μιλάμε για μια μονοδιάστατη κρίση ενός καταναλωτή πληροφορίας, όπου η άνοια επέρχεται λόγω του κορεσμού· μιλάμε για μια ενεργητική κρίση ενός προσώπου που εξασκείται στην ηθική και αισθητική πράξη, ως εξέλιξη του ίδιου του εαυτού και της κοινωνίας.
«Η νέα δημιουργική διαδικασία ως κριτική σκέψη που διακρίνει ποιότητες, και μας προστάζει το νέο μέσω της τεχνητής νοημοσύνης, είναι η ηθική και αισθητική μας όξυνση.»